Varikosel nedir, neden oluşur ve nasıl tedavi edilir?

Varikosel, testisin çevresindeki toplardamarların genişlemesi ve belirginleşmesidir. En sık sol tarafta görülür ve bazı erkeklerde hiçbir şikâyete neden olmaz. Ancak varikosel; testiste ağrı veya ağırlık hissine, testis hacminde azalmaya ve bazı erkeklerde sperm üretiminin bozulmasına yol açabilir. Bu nedenle özellikle çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde varikoselin değerlendirilmesi önemlidir.

Varikosel nedir?

Varikosel, testisten gelen kanı taşıyan toplardamarların genişlemesiyle oluşur. Bacaklardaki varislere benzer şekilde düşünülebilir. Normalde toplardamarların içindeki kapakçıklar kanın geri kaçmasını önler. Bu mekanizmanın yeterince çalışmaması durumunda damar içinde kan birikir ve damarlar genişler.

Varikosel çoğunlukla sol testiste görülür. Sağ tarafta veya her iki testiste de ortaya çıkabilir.

Bazı erkeklerde varikosel yalnızca muayene sırasında fark edilir. Bazı hastalarda ise testisin üzerinde veya çevresinde belirgin, kıvrımlı damarlar görülebilir.

Varikosel neden oluşur?

Varikoselin temel nedeni, testisten gelen toplardamarlardaki kan akımının bozulması ve kanın geriye doğru birikmesidir.

Sol tarafta daha sık görülmesinin anatomik nedenleri vardır. Sol testisin toplardamarı, sağ tarafa göre farklı bir şekilde ana toplardamar sistemine bağlanır. Bu durum sol tarafta damar içi basıncın daha yüksek olmasına katkıda bulunabilir.

Varikosel ergenlik döneminde veya genç erişkinlikte fark edilebilir. Zaman içinde belirginleşebilir.

Ancak her damar genişlemesi klinik olarak önemli bir varikosel anlamına gelmez. Muayene bulguları, damarların genişlik derecesi, testis hacmi ve hastanın şikâyetleri birlikte değerlendirilmelidir.

Varikosel belirtileri nelerdir?

Varikosel hiçbir belirti vermeyebilir. Özellikle erken veya hafif derecedeki varikosel yalnızca doktor muayenesinde fark edilebilir.

Belirti olduğunda hastalar genellikle şunları tarif eder:

• Testiste künt ağrı
• Testiste ağırlık veya dolgunluk hissi
• Uzun süre ayakta kalınca artan rahatsızlık
• Günün ilerleyen saatlerinde belirginleşen testis ağrısı
• Fiziksel aktivite sonrasında testiste rahatsızlık
• Testis çevresinde damarların belirginleşmesi
• İki testis arasında boyut farkı
• Çocuk sahibi olmakta güçlük

Varikosel ağrısı genellikle ani ve çok şiddetli değildir. Daha çok künt, baskı veya ağırlık şeklinde hissedilir.

Ancak ani başlayan veya şiddetli testis ağrısı varikosel olarak kabul edilmemelidir. Testis torsiyonu, enfeksiyon veya başka acil durumların dışlanması gerekebilir.

Varikosel sperm kalitesini etkiler mi?

Varikosel ile erkek kısırlığı arasında ilişki bulunabilir. Ancak varikoseli olan her erkeğin sperm kalitesi bozuk değildir.

Testis çevresindeki toplardamarların genişlemesi, bölgedeki kan dolaşımı ve ısı düzenlenmesini etkileyebilir. Testislerin sperm üretimi için vücut sıcaklığından daha düşük bir sıcaklığa ihtiyacı vardır. Bu nedenle belirgin varikosel bazı erkeklerde sperm üretimini ve sperm hareketliliği gibi semen parametrelerini olumsuz etkileyebilir.

Sperm sayısı, sperm hareketliliği ve sperm şekli değerlendirmesinde bozukluk saptanabilir.

Bu nedenle çocuk sahibi olmak isteyen ve varikoseli bulunan erkeklerde semen analizi (sperm testi) önemli bir değerlendirmedir.

Tek bir sperm testi ile kesin karar vermek her zaman doğru değildir. Sonuçlar hastanın klinik durumu ve gerektiğinde tekrarlanan testlerle birlikte değerlendirilir.

Varikosel testis küçülmesine neden olur mu?

Özellikle ergenlik döneminde ortaya çıkan ve belirgin olan varikosel, etkilenen testisin gelişimini olumsuz etkileyebilir.

Testis hacminde azalma saptanması, özellikle çocukluk ve ergenlik dönemindeki hastalarda önemlidir. Erişkin erkeklerde de iki testis arasındaki hacim farkı değerlendirilmelidir.

Testis hacmi ultrasonografi ile ölçülebilir. Ancak ultrason sonucu tek başına tedavi kararı vermek için yeterli değildir. Muayene ve diğer bulgularla birlikte değerlendirilir.

Varikosel nasıl teşhis edilir?

Varikosel tanısında ilk adım genellikle ürolojik muayenedir.

Doktor, testisleri ve sperm kanallarının bulunduğu bölgeyi değerlendirir. Muayene sırasında hastadan ayakta durması ve bazı durumlarda ıkınması istenebilir. Böylece damarların belirginleşip belirginleşmediği değerlendirilebilir.

Gerekli durumlarda skrotal Doppler ultrasonografi yapılır.

Doppler ultrason ile:

• Testislerin boyutu,
• Testis dokusunun yapısı,
• Toplardamarların genişliği,
• Damarlardaki kan akımı,
• Kanın geri kaçışı,
• Varikoselin derecesi

değerlendirilebilir.

Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan hastalarda semen analizi de değerlendirmeye eklenebilir.

Varikosel dereceleri nelerdir?

Varikosel genellikle fizik muayene bulgularına göre derecelendirilir.

Subklinik varikosel: Fizik muayenede ele gelmez. Genellikle Doppler ultrason sırasında fark edilir.

1. derece varikosel: Ikınma gibi manevralar sırasında hissedilebilir.

2. derece varikosel: Ayakta muayenede ele gelebilir.

3. derece varikosel: Damarlar dışarıdan daha belirgin olabilir ve muayenede kolaylıkla fark edilir.

Varikoselin derecesinin yüksek olması tek başına ameliyat gerektirdiği anlamına gelmez. Tedavi kararı hastanın şikâyetleri, testis hacmi, sperm sonuçları ve çocuk sahibi olma planı gibi faktörlere göre verilir.

Varikosel her zaman tedavi edilmeli mi?

Hayır. Varikosel saptanan her hastanın ameliyat olması gerekmez.

Şikâyeti olmayan, testis gelişimi ve hacmi normal olan ve sperm değerlerinde klinik olarak önemli bir bozukluk bulunmayan bazı erkeklerde yalnızca takip yeterli olabilir.

Özellikle tesadüfen saptanan küçük varikosellerde gereksiz müdahaleden kaçınmak önemlidir.

Buna karşılık belirgin varikosel, devam eden testis ağrısı, testis hacminde azalma veya çocuk sahibi olmak isteyen erkekte klinik olarak anlamlı sperm bozukluğu varsa tedavi seçeneği gündeme gelebilir.

Varikosel nasıl tedavi edilir?

Varikoselin kesin tedavisi, genişlemiş ve geri kaçış gösteren toplardamarların dolaşım dışı bırakılmasını amaçlayan işlemlerdir.

Tedavi kararı kişiye göre verilir.

Varikosel ameliyatı

Varikosel ameliyatında genişlemiş toplardamarlar bağlanır veya dolaşım dışı bırakılır. Amaç, testisten gelen kanın sağlıklı toplardamarlar üzerinden taşınmasını sağlamaktır.

Cerrahi yöntemler arasında mikrocerrahi varikoselektomi, açık cerrahi ve laparoskopik yöntemler bulunur.

Mikrocerrahi subinguinal varikoselektomi, testiküler arter, lenf damarları ve sağlıklı damarların korunmasına imkân veren tekniklerden biridir. Hangi yöntemin uygun olduğu hastanın özelliklerine ve cerrahın değerlendirmesine göre değişir.

Embolizasyon

Varikosel tedavisinde damar içinden yapılan embolizasyon da bazı hastalarda kullanılabilir.

Bu yöntemde girişimsel radyoloji aracılığıyla varikosele neden olan toplardamara ulaşılır ve damar kan akımının engellenmesi amaçlanır.

Cerrahi ve embolizasyonun uygunluğu hastaya göre değerlendirilmelidir.

Varikosel ameliyatı sperm kalitesini düzeltir mi?

Varikosel tedavisinden sonra bazı erkeklerde sperm sayısı ve diğer semen parametrelerinde iyileşme görülebilir. Ancak bu sonuç her hastada aynı değildir.

Sperm üretiminin değişmesi zaman alır. Bu nedenle ameliyat sonrasında sonuç hemen değerlendirilmez. Takipte semen analizi tekrarlanabilir.

Özellikle çocuk sahibi olamama nedeniyle başvuran hastalarda yalnızca varikoselin bulunması değil, kadın ve erkek tarafındaki diğer infertilite nedenleri de dikkate alınmalıdır.

Varikosel ameliyatından sonra çocuk sahibi olunur mu?

Varikosel tedavisi bazı erkeklerde sperm parametrelerinin iyileşmesine ve doğal yolla veya yardımcı üreme yöntemleriyle çocuk sahibi olma ihtimalinin artmasına katkı sağlayabilir.

Ancak varikosel ameliyatı her hastada gebelik garantisi vermez.

Çiftin yaşı, kadın partnerin doğurganlık durumu, erkeğin sperm değerleri ve başka infertilite nedenlerinin bulunup bulunmaması sonuç üzerinde etkilidir.

Bu nedenle tedavi kararı yalnızca ultrason sonucuna bakılarak verilmemelidir.

Varikosel ağrısı nasıl geçer?

Hafif varikosel ağrısında öncelikle şikâyetin gerçekten varikoselden kaynaklanıp kaynaklanmadığı değerlendirilmelidir.

Çünkü testis ve kasık bölgesindeki ağrının birçok farklı nedeni olabilir. Epididimit, kasık fıtığı, böbrek taşı, kas-iskelet sistemi sorunları ve başka ürolojik hastalıklar benzer şikâyetlere yol açabilir.

Varikosel ile ilişkili olduğu düşünülen ağrı devam ediyorsa ürolojik muayene yapılması gerekir.

Varikosel ilerler mi?

Varikoselin seyri her erkekte aynı değildir. Bazı hastalarda uzun yıllar önemli bir değişiklik görülmez. Bazı hastalarda ise damarların belirginliği artabilir veya testis hacmi ve sperm değerlerinde değişiklik ortaya çıkabilir.

Bu nedenle özellikle genç yaşta saptanan belirgin varikoselde düzenli değerlendirme önem taşıyabilir.

Varikosel hangi durumlarda doktora başvurmayı gerektirir?

Aşağıdaki durumlarda üroloji değerlendirmesi uygun olur:

• Testiste sürekli veya tekrarlayan ağrı varsa
• Testislerden biri diğerinden küçük görünüyorsa
• Testis çevresinde belirgin damarlar fark ediliyorsa
• Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşanıyorsa
• Sperm testinde bozukluk saptandıysa
• Ergenlik döneminde testis gelişimi ile ilgili şüphe varsa
• Daha önce varikosel tanısı konulmuş ancak şikâyetlerde değişiklik olmuşsa

Özellikle sağ tarafta yeni ortaya çıkan belirgin varikosel, ani başlayan varikosel bulguları veya kısa sürede gelişen değişiklikler farklı nedenlerin dışlanması açısından ayrıca değerlendirilmelidir.

Varikosel hakkında bilinmesi gerekenler

Varikosel sık görülen bir toplardamar problemidir. Her varikosel hastalık veya ameliyat gerektiren bir durum değildir.

Önemli olan yalnızca damarların genişlemiş olması değil; varikoselin testis, sperm üretimi ve hastanın yaşamı üzerindeki etkisinin değerlendirilmesidir.

Bu nedenle tanı ve tedavi kararı; fizik muayene, gerektiğinde skrotal Doppler ultrasonografi, testis hacmi ve çocuk sahibi olma durumu ile birlikte ele alınmalıdır.

Ürolojik şikayetlerinizde erken değerlendirme, doğru tanı ve etkili tedavi için önemlidir. Kişiye özel yaklaşım ile sağlığınızı korumak ve yaşam kalitenizi artırmak mümkündür.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Bilgiler, kişisel muayene, tanı veya kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Tanı ve tedavi kararları, kişinin klinik durumunun değerlendirilmesi sonrasında hekim tarafından verilmelidir. Herhangi bir şikâyet veya sağlık sorunu yaşanması durumunda uygun tıbbi değerlendirme için bir sağlık kuruluşuna başvurulması önerilir.

Op. Dr. Elnur Allahverdiyev
Üroloji Uzmanı